Geoarcheologia - wykład WNHS-AR-1-GEOw
Celem przedmiotu jest zapoznanie studentów z teorią i metodyką geoarcheologii kontekstualnej oraz z konkretnymi procesami geomorfologicznymi, sedymentacyjnymi i pedologicznymi kształtującymi oraz transformującymi stanowiska archeologiczne. Zajęcia mają na celu przybliżenie słuchaczom wybranych aspektów geoarcheologicznych przydatnych podczas przyszłej pracy w terenie oraz przygotowanie ich do świadomego planowania i prowadzenia efektywnej współpracy ze specjalistami z zakresu nauk o Ziemi (geologami, geomorfologami, pedologami)
Przedmiot wprowadza studentów w obszar badawczy geoarcheologii (geologii archeologicznej), rozumianej nie jako nauka pomocnicza, lecz jako samodzielna, interdyscyplinarna dyscyplina stanowiąca pomost między naukami o Ziemi a archeologią. Kurs opiera się na paradygmacie ekologii ludzkiej, traktującym stanowisko archeologiczne jako fizyczny element ekosystemu ludzkiego oraz dynamiczny układ przestrzenny i czterowymiarową „matrycę środowiskową”. Zamiast pasywnego opisu artefaktów w izolacji, program kładzie nacisk na procesualną analizę interakcji (przestrzennych, ekonomicznych i społecznych) dawnych społeczności ze środowiskiem w oparciu o pięć centralnych tematów: przestrzeń, skalę, złożoność, interakcję oraz stabilność systemów.
|
W cyklu 2025/26_Z:
Celem wykładów jest zapoznanie słuchaczy z podstawami nauk o ziemi i nauk przyrodniczych oraz metodami badań geoarcheologicznych. Po ukończeniu kursu student potrafi wyjaśnić związki archeologii z innymi naukami (interdyscyplinarność dyscypliny). Definiuje i identyfikuje procesy prowadzące do powstania skał okruchowych oraz procesy kształtujące powierzchnię ziemi. Rozpoznaje formy morfologiczne charakterystyczne dla poszczególnych środowisk. Student zapoznaje się z przejawami naturalnych i antropogenicznych procesów wpływających na kształtowanie się stanowisk archeologicznych. Nabywa wiedzę i umiejętności związane z metodami prowadzenia badań geoarcheologicznych, ich zastosowaniem oraz planowaniem w kontekście konkretnych problemów badawczych. |
Dyscyplina naukowa, do której odnoszą się efekty uczenia się
E-Learning
Grupa przedmiotów ogólnouczenianych
Koordynatorzy przedmiotu
Opis nakładu pracy studenta w ECTS
Poziom przedmiotu
Symbol/Symbole kierunkowe efektów uczenia się
Typ przedmiotu
Wymagania wstępne
Efekty uczenia się
W1 – Zna i wyjaśnia związki archeologii z naukami ścisłymi i przyrodniczymi (w szczególności z naukami o Ziemi).
W2 – Zna i charakteryzuje teoretyczne oraz metodyczne podstawy geoarcheologii jako interdyscyplinarnej dyscypliny naukowej łączącej archeologię z naukami o Ziemi (geologią, geomorfologią, pedologią, geochemią), w tym koncepcję ekosystemu ludzkiego.
W3 – Wymienia i charakteryzuje przyrodnicze oraz krajobrazowe czynniki decydujące o wyborze lokalizacji pod osadnictwo (lokalizacji stanowisk archeologicznych).
W4 – Wymienia i opisuje procesy fizykochemiczne oraz post-sedymentacyjne zaburzające stratygrafię stanowisk oraz odróżnia antropogeniczne i naturalne mechanizmy wypełniania jam.
W5 – Zna pojęcie fizycznych i kulturowych filtrów tafonomicznych oraz wyjaśnia mechanizm ich działania na konkretnych przykładach; zna podział depozytów archeologicznych na materiały pierwotne, wtórne i trzeciorzędne.
W6 – Wymienia poznane techniki badawcze stosowane w geoarcheologii oraz opisuje ich potencjał poznawczy i możliwości wykorzystania.
U1 - Potrafi w oparciu o wiedzę geomorfologiczną przeanalizować rzeźbę terenu pod kątem uwarunkowań wyboru lokalizacji dawnych osad i obozowisk oraz ocenić stopień przetrwania depozytów archeologicznych w różnych strefach krajobrazu,
U2 - Potrafi wskazać w dokumentacji terenowej i literaturze przyczyny zaburzeń wywołujących zjawiska takie jak „fałszywe poziomy osadnicze” czy inwersja stratygraficzna.
Kryteria oceniania
Efekty W1-W6
Ocena 5 (bardzo dobry – bdb):
Student samodzielnie, wyczerpująco i precyzyjnie wyjaśnia powiązania archeologii z naukami ścisłymi i przyrodniczymi (W1).
Swobodnie i bezbłędnie objaśnia teoretyczne oraz metodyczne podstawy geoarcheologii kontekstualnej i paradygmat ekosystemu ludzkiego (W2).
Wyczepująco charakteryzuje przyrodnicze oraz krajobrazowe czynniki decydujące o wyborze lokalizacji osadnictwa w różnych środowiskach (rzeki, jeziora, jaskinie) (W3).
W pełni i precyzyjnie opisuje procesy fizykochemiczne i postsedymentacyjne zaburzające stratygrafię oraz trafnie rozróżnia naturalne i antropogeniczne mechanizmy wypełniania jam (W4).
Szczegółowo wyjaśnia mechanizmy działania filtrów tafonomicznych na konkretnych przykładach (np. orzechy, ości ryb) oraz bezbłędnie definiuje depozyty pierwotne, wtórne i trzeciorzędne (W5).
Samodzielnie wymienia poznane techniki badawcze (mikromorfologia, datowanie OSL/TL, CL, geochemia fosforu, palinologia) i wyczerpująco opisuje ich potencjał poznawczy (W6).
Ocena 4 (dobry – db):
Student samodzielnie i poprawnie wyjaśnia większość powiązań archeologii z naukami ścisłymi (W1).
Poprawnie objaśnia założenia geoarcheologii oraz koncepcję ekosystemu ludzkiego, popełniając jedynie drobne niedokładności (W2).
Charakteryzuje większość czynników krajobrazowych decydujących o wyznaczeniu lokalizacji pod osadnictwo (W3).
Opisuje główne procesy postsedymentacyjne oraz prawidłowo rozróżnia podstawowe antropogeniczne i naturalne wypełniska jam (W4).
Poprawnie definiuje pojęcie filtrów tafonomicznych i podział depozytów (I, II, III rzędu), podając podstawowe przykłady ich działania (W5).
Wymienia większość poznanych technik badawczych i prawidłowo określa ich główne zastosowania (W6).
Ocena 3 (dostateczny – dst):
Student w sposób niepełny/ogólny wyjaśnia podstawowe powiązania archeologii z naukami ścisłymi (W1).
W sposób uproszczony objaśnia pojęcie geoarcheologii oraz ogólne założenia ekosystemu ludzkiego (W2).
Wymienia i w sposób pobieżny opisuje niektóre czynniki wyboru lokalizacji stanowiska w krajobrazie (W3).
Opisuje jedynie wybrane, podstawowe procesy post-sedymentacyjne oraz w sposób uproszczony odróżnia podstawowe typy wypełnisk (W4).
Definiuje w sposób niepełny pojęcie filtrów tafonomicznych i podział depozytów, przytaczając tylko proste przykłady (W5).
Wymienia niektóre techniki badawcze i w sposób ogólny określa ich potencjał (W6).
Efekty U1–U2
Ocena 5 (bardzo dobry – bdb):
U1: Student samodzielnie, wyczerpująco i precyzyjnie analizuje rzeźbę terenu pod kątem uwarunkowań wyboru lokalizacji dawnych osad i obozowisk w oparciu o wiedzę geomorfologiczną oraz bezbłędnie ocenia stopień przetrwania depozytów archeologicznych w różnych strefach krajobrazu.
U2: Samodzielnie, trafnie i w pełni wskazuje w dokumentacji terenowej i literaturze przyczyny zaburzeń wywołujących zjawiska takie jak „fałszywe poziomy osadnicze” czy inwersja stratygraficzna.
Ocena 4 (dobry – db):
U1: Student samodzielnie i poprawnie, z drobnymi niedokładnościami analizuje rzeźbę terenu pod kątem uwarunkowań wyboru lokalizacji osad i obozowisk oraz prawidłowo ocenia stopień przetrwania depozytów w większości stref krajobrazu.
U2: Samodzielnie i poprawnie wskazuje w dokumentacji terenowej i literaturze główne przyczyny zaburzeń wywołujących zjawiska takie jak „fałszywe poziomy osadnicze” czy inwersja stratygraficzna.
Ocena 3 (dostateczny – dst):
U1: Student w sposób uproszczony / ogólny analizuje rzeźbę terenu pod kątem wyboru lokalizacji dawnych osad i obozowisk oraz w sposób pobieżny / częściowy ocenia stopień przetrwania depozytów archeologicznych w wybranych strefach krajobrazu.
U2: W sposób niepełny lub z pewnymi niedokładnościami wskazuje w dokumentacji i literaturze przyczyny zaburzeń wywołujących zjawiska takie jak „fałszywe poziomy osadnicze” czy inwersja stratygraficzna (np. rozpoznaje zjawisko, lecz niepełnie objaśnia jego przyczynę).
Literatura
Literatura obowiązkowa:
Pawlikowski M., Petroarcheologia, Wyd. AGH, Kraków, 1992 (Rozdziały 1-3, 17)
Mikroprzeszłość. Badania specjalistyczne w archeologii, red. Kurzawska A., Sobkowiak-Tabaka I., Poznań 2021 (https://repozytorium.amu.edu.pl/items/297a17ef-70cc-49eb-adc7-5087bba03e4e),
Butzer K.W., Archaeology as Human Ecology, Cambridge 1982 (Rozdziały 1-8, 12-14).
Garrison E.G., Techniques in Archaeological Geology, Springer 2016 (Rozdział 4).
M. Zaremba, J. Trzciński, F. Welc. Holocene Lake Sediments as a Source of Building Material in Ancient Egypt; Archeometric Evidence from Wadi Tumilat (Nile Delta). 2017. Studia Quaternaria 34(2) DOI: 10.1515/squa-2017-0009
Literatura dodatkowa:
P. Migoń, Geomorfologia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006,(dostępna w BUW w ramach Systemu Wypożyczeń Warszawskich),
M. Zaremba. Wytrzymałość cegieł mułowych używanych w starożytnym Egipcie w budownictwie mieszkalnym i obronnym na przykładzie stanowiska Tell el-Retaba. 2017. Praca magisterska. Dostęp: Researchgate
J. Trzciński, M. Zaremba, T. Szczepański, S. Rzepka, F. Welc. PRELIMINARY REPORT ON ENGINEERING PROPERTIES AND ENVIRONMENTAL RESISTANCE OF ANCIENT MUD BRICKS FROM TELL EL-RETABA ARCHAEOLOGICAL SITE IN THE NILE DELTA. 2016 Studia Quaternaria 33(1):47-56
|
W cyklu 2025/26_Z:
Literatura obowiązkowa: Literatura dodatkowa: |
W cyklu 2026/27_Z:
Literatura obowiązkowa: Literatura dodatkowa: |
Uwagi
|
W cyklu 2025/26_Z:
wykład I rok archeologii I stopnia |
W cyklu 2026/27_Z:
wykład I rok archeologii I stopnia |
Więcej informacji
Więcej informacji o poziomie przedmiotu, roku studiów (i/lub semestrze) w którym się odbywa, o rodzaju i liczbie godzin zajęć - szukaj w planach studiów odpowiednich programów. Ten przedmiot jest związany z programami:
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: