Teatr jako medium kultury WH-KU-M-I-2-TJMK
I TEORETYCZNE RAMY TEATRU JAKO MEDIUM
1. Wprowadzenie do medialności teatru. Specyfika żywego kontaktu, a zapośredniczenie.
- Fenomen Teatru Telewizji (jako unikalnego w skali światowej zjawiska na pograniczu teatru i telewizji od lat 50. XX wieku) oraz narodowa dyskusja wokół „żywego słowa” w opozycji do kultury ekranu.
- pojęcia Liveness i Remediacja.
- Teatr czasu hybrydowego: Polski model łączenia transmisji telewizyjnej na żywo z montażem filmowym (np. legendarne spektakle Konrada Swinarskiego czy Zygmunta Hübnera przenoszone do studia telewizji).
Analiza porównawcza na podstawie materiałów wizualnych
2. Zwrot performatywny w kulturoznawstwie, a polska tradycja romantyczna.
- Polska humanistyka, a paradygmat dramatu niescenicznego (Mickiewicz, Słowacki) – dzieł stworzonych do wyobrażenia i czynu, a nie do zamknięcia w klasycznym teatrze pudełkowym.
- Dramat romantyczny jako partytura performatywna: Tekst, który nie mieścił się w XIX-wiecznym teatrze, wymusił narodziny polskiej wielkiej reformy teatralnej (Stanisław Wyspiański, Leon Schiller, Juliusz Osterwa).
Literatura i przykłady: Stanisław Wyspiański, Studium o „Hamlecie”; Dariusz Kosiński, Teatra polskie.
3. Język i tworzywo współczesnego teatru. Semiotyka widowiska.
- Analiza Polskiej Szkoły Scenografii (Andrzej Pronaszko, Tadeusz Kantor, Józef Szajna, Jerzy Grzegorzewski). Jak polscy artyści zmienili przedmiot na scenie w autonomiczny znak plastyczny.
- Rozwinięcie pojęć:
- Semiotyka teatru
- Koncepcja Tadeusza Kantora, w której przedmiot na scenie (stare krzesło, deska, koło) jest wyizolowany z rzeczywistości, zniszczony i przez to zyskuje najwyższą siłę artystycznego wyrazu.
Literatura i przykłady: Tadeusz Kantor, Manifest Teatru Śmierci; spektakl Wielopole, Wielopole lub Umarła klasa (analiza plastyczności i znaku).
II: TEATR W RELACJI Z TRADYCJĄ I SPOŁECZEŃSTWEM
4. Rytuał a teatr. Antropologia widowiska i polskie Dziady.
- Teatr Laboratorium Jerzego Grotowskiego jako światowe centrum re-rytualizacji teatru. Koncepcja „aktu całkowitego” oraz nawiązanie do Mickiewiczowskich Dziadów i Księcia Niezłomnego Juliusza Słowackiego jako rdzennego polskiego rytuału wywoływania duchów i wspólnotowej pamięci.
- Koncepcja Grotowskiego, w której aktor rezygnuje z technicznych sztuczek i masek, składając swoje ciało i psychikę w ofierze, przekraczając granicę między teatrem a sacrum.
- Teatr Laboratorium Grotowskiego, czy Reduta Osterwy?
-Literatura i przykłady: Jerzy Grotowski Ku teatrowi ubogiemu, Leszek Kolankiewicz, Dziady - Teatr święta zmarłych; analiza wideo spektaklu Książę Niezłomny z Ryszardem Cieślakiem a materiałem z realizacji Juliusza Osterwy.
5. Teatr zaangażowany społecznie i teatr krytyczny w Polsce.
- Tradycja teatru jako „sumienia narodu” – cenzura w PRL - Dziady Dejmka w 1968
- Słowo jako nośnik pamięci – Teatr Studencki: Bim Bom, Pstrąg, Scena Plastyczna KUL
6. Instytucja teatru jako aparat kulturowy i religijny.
- Polski model teatru publicznego, a historia Teatru Rapsodycznego Mieczysława Kotlarczyka, oraz refleksja nad duchem i kulturą w ujęciu Kardynała Stefana Wyszyńskiego,
- Rozwinięcie pojęcia Teatr słowa (Rapsodyzm): Koncepcja, w której to żywe, czyste słowo i jego etyczny wymiar budują więź wspólnotową, bez rozbudowanej scenografii i iluzji aktorskiej.
- Analiza działalności teatralnej Karola Wojtyły
- Literatura i przykłady: Mieczysław Kotlarczyk, Sztuka żywego słowa; ks. Janusz Pasierb, Pionowy wymiar kultury; analiza funkcjonowania sieci teatrów publicznych w Polsce.
III: TEATR W DOBIE NOWYCH MEDIÓW
7. Intermedialność polskiej sceny – od Wyspiańskiego do Lupy.
- Jak polscy reżyserzy uczynili z nowych mediów pełnoprawnych bohaterów spektakli. Monumentalne wizje przestrzenne Stanisława Wyspiańskiego (jako prekursora intermedialności) oraz współczesne użycie kamer na żywo przez Krystiana Lupę i Krzysztofa Warlikowskiego.
- Rozwinięcie pojęć:
- Intermedialność i Podwójne kodowanie
- Literatura i przykłady: Spektakle: Factory 2 (reż. K. Lupa), Wymazywanie (reż. K. Lupa); Łukasz Drewniak, Bitwa o Lupę.
8. Teatr postdramatyczny w Polsce.
- Polski kontekst: Polska odpowiedź na kryzys dramatu. Twórczość dramaturgów i reżyserów dekonstruujących klasyczny tekst (np. Dorota Masłowska, tekstów duetu Strzępka/Demirski czy reżyseria Mai Kleczewskiej).
- Rozwinięcie pojęć:
- Teatr postdramatyczny i De-hierarchizacja.
- Samplowanie tekstu / Hipertekst sceniczny: Przepisywanie klasyki literatury (np. Mickiewicza, Słowackiego czy Szekspira) i miksowanie jej ze współczesnym językiem ulicy, popkultury i publicystyki.
- Literatura i przykłady: H.-T. Lehmann, Teatr postdramatyczny; spektakl W imię Jakuba S. (reż. M. Strzępka, tekst P. Demirski).
9. Performatywność sieci – cyfrowy teatr w Polsce.
- Polskie transformacje teatralne w czasie kryzysów (pandemia). Narodziny cyfrowych scen (np. VOD Teatru Narodowego, platformy TR Warszawa, e-teatr) oraz internetowa działalność niezależnych kolektywów twórczych.
- Rozwinięcie pojęć:
- Cyberperformatyka i Imersja cyfrowa
- Streaming partycypacyjny: Spektakle transmitowane na żywo, w których polska widownia za pomocą czatu lub ankiet decyduje o zakończeniu sztuki lub kolejnych krokach aktorów.
- Literatura i przykłady: Raporty Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego: Teatr w pandemii; analizy spektakli online realizowanych przez TR Warszawa (np. projekty Grzegorza Jarzyny).
IV: PRAKTYKI ODBIORU I WSPÓŁCZESNE ZJAWISKA
10. Perspektywa widza – ewolucja polskiej publiczności.
- Przejście polskiego widza od uczestnika narodowego misterium (tradycja Teatru Wielkiego czy Narodowego) do krytycznego i zdystansowanego konsumenta lub aktywisty miejskiego.
- Rozwinięcie pojęć:
- Emancypacja widza
- Widz-świadek: Status widza w polskim teatrze po II wojnie światowej, wywołany przez oglądanie traum wojennych (np. w teatrze Józefa Szajny, więźnia Auschwitz).
- Literatura i przykłady: J. Rancière, Emancypowany widz; Grzegorz Niziołek, Polski teatr Zagłady.
11. Pedagogika teatru i polski teatr społeczny.
- Dynamiczny rozwój pedagogiki teatru w Polsce koordynowany przez Instytut Teatralny w Warszawie. Działalność teatrów osób z niepełnosprawnościami - Teatr 21 Justyny Sobczyk oraz amatorski ruch teatrów alternatywnych.
- Rozwinięcie pojęć:
- Pedagogika teatru i Teatr zaangażowany
- Teatr inkluzywny: Praktyka artystyczna, w której aktorzy neuroróżnorodni i z niepełnosprawnościami stają się pełnoprawnymi, zawodowymi artystami, zmieniając definicję normy społecznej i estetycznej.
- Literatura i przykłady: Justyna Sobczyk i Teatr 21
12. Krytyka teatralna w Polsce – od recenzji do TikToka.
- Zmiana mapy polskich mediów teatralnych. Od tradycyjnych pism drukowanych (Teatr, Dialog, Didaskalia) po dominację portali internetowych (e-teatr.pl, Dwutygodnik, Teatr dla Wszystkich) oraz narodziny polskich influencerów teatralnych i podcastów o kulturze.
- Demokratyzacja krytyki i Dyskurs metateatralny
- Zjawisko polaryzacji polskiej krytyki teatralnej.
Analiza bieżących numerów pism teatralnych z historycznymi recenzjami dwudziestolecia międzywojennego.
V. SYNTEZA I ZALICZENIE PRZEDMIOTU
13. Syntetyczne ujęcie problemów poruszanych na zajęciach.
14. Esej – pisany podczas zajęć
15. Spotkanie studentów z "człowiekiem teatru" - rozmowa z zaproszonym gościem
Dyscyplina naukowa, do której odnoszą się efekty uczenia się
Grupa przedmiotów ogólnouczenianych
Koordynatorzy przedmiotu
Poziom przedmiotu
Punkty ECTS
Symbol/Symbole kierunkowe efektów uczenia się
Typ przedmiotu
Efekty uczenia się
WIEDZA (Student zna i rozumie...)
Miejsce i specyfikę teatru w systemie współczesnych mediów oraz relacje zachodzące między teatrem a kulturą cyfrową i audiowizualną (zjawiska remediacji i intermedialności).
Kluczowe pojęcia, teorie i metodologie z zakresu zwrotu performatywnego oraz antropologii i semiotyki teatru (w tym koncepcje E. Fischer-Lichte, R. Schechnera, Ph. Auslandera).
Historię, specyfikę i ewolucję polskiego teatru (od dramatu romantycznego, przez wielką reformę, awangardę XX wieku z Kantorem i Grotowskim, po najnowszy polski teatr krytyczny i inkluzywny) jako medium kształtującego tożsamość kulturową, społeczną i religijną.
Społeczny, instytucjonalny i ekonomiczny kontekst funkcjonowania teatru w Polsce, w tym mechanizmy polityki repertuarowej oraz zasady działania teatrów publicznych i alternatywnych.
UMIEJĘTNOŚCI (Student potrafi...)
Samodzielnie wyszukiwać, selekcjonować i krytycznie analizować teksty naukowe oraz materiały audiowizualne (spektakle, rejestracje, manifesty) z zakresu teorii i praktyki teatru.
Przeprowadzić głęboką analizę kulturoznawczą i medialną wybranego spektaklu lub zjawiska teatralnego, poprawnie posługując się zaawansowaną terminologią naukową (np. badając relację liveness a zapośredniczenie).
Dostrzec i zinterpretować ukryte sensy polityczne, społeczne, etyczne czy religijne we współczesnych polskich widowiskach, a także ocenić ich wpływ na debatę publiczną.
Przygotować autorskie wystąpienie ustne (prezentację) oraz dłuższą wypowiedź pisemną (esej naukowy) prezentującą wyniki własnych badań nad teatrem jako medium kultury, zachowując standardy akademickie i poprawność metodologiczną.
KOMPETENCJE SPOŁECZNE (Student jest gotów do...)
Aktywnego i podmiotowego uczestnictwa w życiu kulturalnym, ze szczególnym uwzględnieniem świadomego i krytycznego odbioru sztuki teatralnej oraz performatywnej.
Podejmowania dyskusji o sztuce z poszanowaniem pluralizmu postaw światopoglądowych, estetycznych i kulturowych, potrafiąc merytorycznie argumentować swoje stanowisko.
Współpracy w grupie nad projektami z zakresu animacji kultury, pedagogiki teatru czy krytyki artystycznej, przyjmując w nich role zarówno wykonawcze, jak i liderskie.
Uznania wagi dziedzictwa polskiego teatru (w tym nurtu rapsodycznego i personalistycznego) dla zachowania i ciągłego redefiniowania narodowej oraz europejskiej tożsamości kulturowej.
Kryteria oceniania
Szczegółowe Kryteria Oceny Eseju Semestralnego - pracy pisemnej/projektu
Podczas oceny pracy pisemnej/projektu, wykładowca będzie brał pod uwagę cztery kluczowe wskaźniki:
Poprawność metodologiczna (25%): Czy badasz spektakl jako medium i wydarzenie, czy tylko opisujesz tekst dramatu? Czy poprawnie stosujesz wybrane narzędzia teoretyczne (np. antropologiczne, socjologiczne).
Struktura i logika wywodu (25%): Czy praca ma jasny wstęp (z postawioną hipotezą badawczą), logicznie podzielone akapity rozwinięcia i syntetyczne podsumowanie.
Dobór źródeł i bibliografia (25%): Wymagane jest użycie minimum 5 pozycji naukowych (książek/artykułów z pism punktowanych, np. Didaskalia, Pamiętnik Teatralny).
Język i styl akademicki (25%): Precyzja językowa, brak potocyzmów, poprawność ortograficzna oraz interpunkcyjna, spójny system przypisów (np. oksfordzki lub tradycyjny).
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: