Socjotechnika – podstawy mechanizmów behawioralnych UKSW-SPMB
Przedmiot w formie konwersatorium obejmuje podstawy mechanizmów behawioralnych leżących u podłoża socjotechniki, rozumianej jako celowe, metodyczne oddziaływanie na percepcję, postawy i zachowania człowieka, wykorzystywane zarówno w klasycznych atakach interpersonalnych, jak i we współczesnych zagrożeniach cyberbezpieczeństwa. Zajęcia prowadzone są w formie dyskusji moderowanej wokół konkretnych przypadków, tekstów źródłowych i materiałów przygotowanych przez prowadzącego, łącząc perspektywę psychologiczną (mechanizmy poznawcze i emocjonalne decydujące o podatności na manipulację) z perspektywą bezpieczeństwa (analiza rzeczywistych technik wykorzystywanych w atakach phishingowych, oszustwach telefonicznych, kampaniach dezinformacyjnych oraz operacjach wpływu). Formuła konwersatoryjna zakłada aktywny udział studentów w analizie i interpretacji materiału, nie zaś bierne przyswajanie treści wykładowych.
Grupa przedmiotów ogólnouczenianych
Koordynatorzy przedmiotu
Opis nakładu pracy studenta w ECTS
Poziom przedmiotu
Typ przedmiotu
Wymagania wstępne
Efekty uczenia się
Po zaliczeniu przedmiotu student:
W zakresie wiedzy:
1. Charakteryzuje podstawowe mechanizmy poznawcze i emocjonalne decydujące o podatności na wpływ społeczny (System 1 i System 2, prymat reakcji emocjonalnej, automatyzmy decyzyjne).
2. Rozróżnia pojęcia perswazji, manipulacji i socjotechniki oraz wskazuje kryteria ich odróżniania.
3. Wymienia i opisuje techniki oddziaływania socjotechnicznego wykorzystywane w atakach na bezpieczeństwo informacji, w tym phishingu, pretextingu i inżynierii społecznej w środowisku cyfrowym.
4. Wyjaśnia rolę czynnika ludzkiego jako elementu systemu bezpieczeństwa organizacji oraz miejsce socjotechniki wśród innych zagrożeń dla cyberbezpieczeństwa.
W zakresie umiejętności:
5. Rozpoznaje elementy socjotechniczne w przykładowych komunikatach, wiadomościach elektronicznych i sytuacjach interpersonalnych.
6. Analizuje rzeczywiste przypadki ataków socjotechnicznych i cyberataków wykorzystujących inżynierię społeczną, wskazując zastosowane mechanizmy oddziaływania, oraz argumentuje swoje stanowisko w dyskusji grupowej.
7. Formułuje i uzasadnia rekomendacje ograniczające podatność wybranej sytuacji lub organizacji na oddziaływanie socjotechniczne, konfrontując swoje stanowisko z argumentami innych uczestników zajęć.
W zakresie kompetencji społecznych:
8. Wykazuje krytyczną postawę wobec własnych automatycznych reakcji decyzyjnych podejmowanych pod presją, w tym w kontekście zagrożeń cyfrowych.
9. Jest gotów do merytorycznej dyskusji, aktywnego słuchania odmiennych stanowisk oraz dzielenia się wiedzą o mechanizmach manipulacji w celu podnoszenia świadomości bezpieczeństwa w swoim otoczeniu.
EW1, EW2, EW3, EW4 – kolokwium pisemne
EU5, EU6 – udział w dyskusji, analiza przypadków podczas zajęć
EU7 – udział w dyskusji, argumentacja własnego stanowiska podczas zajęć
EK8, EK9 – obserwacja aktywności i kultury dyskusji podczas zajęć
Kryteria oceniania
Ze względu na konwersatoryjny charakter zajęć, aktywny udział w dyskusji jest głównym, a nie pomocniczym, elementem oceny. Ocena końcowa jest wypadkową dwóch komponentów: aktywności i jakości udziału w dyskusji (50% oceny końcowej) oraz kolokwium pisemnego (50% oceny końcowej).
Przedmiot ma charakter obowiązkowy, a jego formuła zakłada bezpośredni udział w dyskusji, którego nie da się odrobić samodzielnie. Dopuszczalna jest jedna nieobecność nieusprawiedliwiona w semestrze. Każda kolejna wymaga zaliczenia ustnego z materiału omawianego podczas nieobecności, jako warunku dopuszczenia do zaliczenia końcowego.
Aktywność i udział w dyskusji (50%). Oceniana na bieżąco, na podstawie: przygotowania merytorycznego do zajęć (znajomość zadanego materiału), jakości argumentacji w dyskusji, zdolności do analizy przedstawianych przypadków oraz kultury dyskusji (odnoszenie się do wypowiedzi innych uczestników). Kryterium to odnosi się bezpośrednio do efektów 6, 7, 8 i 9.
Kolokwium (50%). Weryfikuje wiedzę teoretyczną (efekty 1–4) w formie pytań otwartych. Skala ocen:
poniżej 50% punktów – ocena niedostateczna (2),
50–59% – dostateczna (3),
60–69% – dostateczna plus (3+),
70–79% – dobra (4),
80–89% – dobra plus (4+),
90–100% – bardzo dobra (5).
Warunkiem uzyskania oceny końcowej pozytywnej jest łączne spełnienie: uzyskania pozytywnej oceny z obu komponentów oraz nieprzekroczenia dopuszczalnego limitu nieobecności.
Literatura
Literatura obowiązkowa
Karwat M. (2009). Podstawy socjotechniki dla politologów i nie tylko. Warszawa: Difin.
Karwat M. (2012). Jak się usidla ludzi. O technikach manipulacji. Warszawa: Difin.
Cialdini R. (2009). Wywieranie wpływu na ludzi. Teoria i praktyka. Gdańsk: GWP.
Kahneman D. (2012). Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym. Poznań: Media Rodzina.
CERT Polska (2026). Krajobraz bezpieczeństwa polskiego internetu. Raport roczny CERT Polska. Warszawa: NASK.
Baza wiedzy CERT Polska, wiedza.cert.pl
Literatura uzupełniająca
Podgórecki A. (1966). Zasady socjotechniki. Warszawa: Wiedza Powszechna.
LeDoux J. (1996). The Emotional Brain. New York: Simon and Schuster.
ENISA (edycja bieżąca). Threat Landscape.
Roozenbeek J., van der Linden S. (2019). Fake news game confers psychological resistance against online misinformation. Palgrave Communications, 5(65).
Schmitt M., Flechais I. (2023). Digital Deception: Generative Artificial Intelligence in Social Engineering and Phishing. arXiv:2310.13715.
Biuletyn OUCH!, cert.pl/ouch/
Poradniki Ministerstwa Cyfryzacji, gov.pl/web/cyfryzacja/edukacja
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: